Xem mã nguồn của Kim loại kiềm

{{Distinguish|Kim loại kiềm thổ}}{{Bảng tuần hoàn hóa học (Kim loại kiềm)}}
'''Kim loại kiềm''' (tiếng Anh: ''Alkali metal'') là một nhóm các [[nguyên tố hóa học]] gồm có [[lithi]] (Li), [[natri]] (Na), [[kali]] (K),{{Efn|Kí hiệu nguyên tố '''Na''' và '''K''' cho natri (''sodium'') và kali (''potassium'') được lấy từ tên gốc tiếng Latin của nguyên tố.}} [[rubidi]] (Rb), [[caesi]] (Cs){{Efn|''Caesium'' là tên gọi được đề xuất bởi [[IUPAC]].<ref>{{RedBook2005|pages=248–49}}.</ref>[[Cộng đồng Hóa học Hoa Kỳ]] (ACS - ''American Chemical Society'') đã sử dụng tên gọi ''caesium'' từ năm 1921,<ref>{{chú thích sách |editor1-first= Anne M. |editor1-last= Coghill |editor2-first= Lorrin R. |editor2-last= Garson |year= 2006 |title= The ACS Style Guide: Effective Communication of Scientific Information |edition=3 |publisher= American Chemical Society |location= Washington, D.C. |isbn= 978-0-8412-3999-9 |page= [https://archive.org/details/acsstyleguideeff0000unse/page/127 127] |url= https://archive.org/details/acsstyleguideeff0000unse/page/127 }}</ref><ref>{{chú thích tạp chí |journal=Pure Appl. Chem. |volume=70 |issue=1 |last1=Coplen |pages= 237–257 |year= 1998 |first1=T. B. |url= http://old.iupac.org/reports/1998/7001coplen/history.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://old.iupac.org/reports/1998/7001coplen/history.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |last2=Peiser |first2=H. S. |title= History of the recommended atomic-weight values from 1882 to 1997: a comparison of differences from current values to the estimated uncertainties of earlier values |doi= 10.1351/pac199870010237|s2cid=96729044 }}</ref>}} và [[franci]] (Fr). Các kim loại kiềm cùng với [[hydro]] tạo thành [[Nhóm (bảng tuần hoàn)|nhóm IA]],{{Efn|Trong quá khứ, cả hệ thống của IUPAC và [[CAS]] trong việc đánh số nhóm đều gọi đây là '''nhóm IA''' (đọc là nhóm một A, với số ''I'' trong hệ [[Số La Mã]]).<ref name = fluck>{{chú thích tạp chí |last1=Fluck |first1=E. |year=1988 |title=New Notations in the Periodic Table |journal=[[Pure and Applied Chemistry|Pure Appl. Chem.]] |volume=60 |issue=3 |pages=431–436 |publisher=[[International Union of Pure and Applied Chemistry|IUPAC]] |doi=10.1351/pac198860030431 |s2cid=96704008 |url=http://www.iupac.org/publications/pac/1988/pdf/6003x0431.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.iupac.org/publications/pac/1988/pdf/6003x0431.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=24 March 2012}}</ref>|name=group-numbering}} nằm trong [[Khối (bảng tuần hoàn)|khối nguyên tố s]] của [[bảng tuần hoàn]]. Tất cả các kim loại kiềm đều có electron ngoài cùng nằm ở [[Orbital nguyên tử|orbital-s]], và do có chung cấu hình electron giúp các nguyên tố này có các tính chất hóa học tương đối giống nhau.{{Efn|Mặc dù hydro cũng có chung kiểu cấu hình electron như vậy, nó không được coi là một kim loại kiềm do thiếu các [[electron hóa trị]] ở phân lớp p, từ đó có tính chất hóa học khác biệt.}} Các nguyên tố kim loại kiềm cũng là những ví dụ tốt cho xu hướng biến đổi tuần hoàn trong bảng tuần hoàn hóa học, với các nguyên tố thể hiện tính [[Dãy đồng đẳng|đồng đẳng]] trong các phản ứng.<ref name="rsc">{{Chú thích web|url=http://www.rsc.org/chemsoc/visualelements/PAGES/data/intro_groupi_data.html|title=Visual Elements: Group 1 – The Alkali Metals|author=Hội Hóa học Hoàng gia|author-link=Hội Hóa học Hoàng gia|work=Visual Elements|publisher=Hội Hóa học Hoàng gia|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805145647/http://www.rsc.org/chemsoc/visualelements/PAGES/data/intro_groupi_data.html|archive-date=5 August 2012|url-status=dead|access-date=13 January 2012}}</ref> Nhóm các nguyên tố này cũng thường được gọi là '''họ lithium''' (tiếng Anh: ''lithium family''), lấy tên nguyên tố đầu tiên của nhóm này là lithi.

Các kim loại kiềm có ánh kim, [[Độ cứng|mềm]], dễ dàng phản ứng ở [[nhiệt độ và áp suất tiêu chuẩn]] và dễ nhường đi [[Electron hóa trị|electron ngoài cùng]] của nó để trở thành một [[cation]] với [[số oxi hóa]] +1. Nó có thể được cắt dễ dàng bởi một lưỡi dao nhờ độ mềm của chúng, lộ ra một bề mặt ánh kim nhưng bị rữa ngay sau đó do tác dụng với [[nước]] và [[Oxy|ôxy]] (nếu với lithi là [[nitơ]]) trong không khí. Do sự dễ phản ứng của chúng, các kim loại kiềm thường được bảo quản trong dầu hỏa để tránh nó bị hỏng khi để trong không khí. Tất cả các kim loại kiềm đều phản ứng với nước, càng kim loại ở các [[Chu kỳ (bảng tuần hoàn)|chu kỳ]] sau càng phản ứng mạnh mẽ hơn - từ đó khiến caesi là nguyên tố phản ứng dễ dàng và mạnh nhất trong nhóm.

Tất cả các kim loại kiềm đều xuất hiện trong tự nhiên dưới dạng hợp chất thay vì dạng đơn chất của chúng, với natri dễ tìm nhất - sau đó là kali, lithi, rubidi, caesi và cuối cùng là franci - vốn rất hiếm do tính [[phóng xạ]] mạnh của nó, khi chỉ xuất hiện vài phút trong [[vết đồng vị phóng xạ]] như một bước trong [[chuỗi phân rã]] trong tự nhiên. [[Ununenni]] (Uue) - nguyên tố được dự đoán là nguyên tố tiếp theo trong họ kim loại kiềm vẫn chưa được tổng hợp thành công, dù cho nhiều thí nghiệm tổng hợp đã được thực hiện. Tuy nhiên, Ununenni có thể không phải là kim loại kiềm do hiệu ứng [[Hóa học lượng tử|lượng tử]], khi mà hiệu ứng này đã giúp dự đoán nhiều tính chất hóa học của các [[nguyên tố siêu nặng]].

Đa số các kim loại kiềm đều có nhiều ứng dụng thực tiễn. Một trong những ứng dụng được biết tới nhiều nhất là việc sử dụng rubidi và caesi trong các [[đồng hồ nguyên tử]], mà đồng hồ nguyên tử của caesi được làm chuẩn cho đơn vị thời gian [[giây]]. Các hợp chất của natri cũng có nhiều ứng dụng, mà cụ thể là [[đèn hơi natri]] và [[muối ăn]] - hợp chất của natri và [[chlor]] đã được sử dụng từ lâu. [[Lithi (dược phẩm)|Lithi]] được sử dụng để làm thuốc điều trị tâm thần hoặc làm [[Anode|anot]] của các [[pin lithi]]. Natri, kali và lithi đều là các [[Chất khoáng (dinh dưỡng)|nguyên tố khoáng]] như các [[chất điện li]] các dung môi sinh học, và mặc dù các nguyên tố kim loại kiềm khác không phải nguyên tố khoáng - chúng đều có những ảnh hưởng, dù tốt hay xấu lên cơ thể động vật.

== Lịch sử ==
[[Tập_tin:Petalite.jpg|thế=A sample of petalite|nhỏ|Mẫu quặng [[petalite]] - mẫu quặng đầu tiên chứa lithi được phát hiện và điều chế ra lithi nguyên chất.]]
Các hợp chất của [[natri]] đã được biết tới từ thời cổ đại, như muối (hay [[natri chloride]]) là gia vị, đồng thời là hàng hóa quan trọng trong các hoạt động của con người, với từ tiếng Anh ''salt'' được biến điệu từ từ ''salary'' - lấy nguyên gốc từ "''salarium''", khi mà những người lính La Mã được trả tiền để có thể mua muối ăn.<ref>{{OEtymD|salary}}</ref> Quặng [[potash]] cũng đã được sử dụng từ thời cổ đại, nhưng trong phần lớn chiều dài lịch sử người ta không biết rằng nó không phải là một muối khoáng của natri. [[Georg Ernst Stahl]] đã có những bằng chứng từ thí nghiệm thực tiễn, điều đó giúp ông đưa ra ý tưởng về việc công bố sự khác nhau cơ bản giữa các muối của natri và kali vào năm 1702,<ref name="1702Suspect">{{chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=b-ATAAAAQAAJ&pg=PA167|title=Chymische Schriften|last1=Marggraf|first=Andreas Siegmund|year=1761|page=167|language=de}}</ref> và [[Henri-Louis Duhamel du Monceau]] đã chứng minh sự khác biệt này vào năm 1736.<ref>{{chú thích tạp chí|last=du Monceau|first=H. L. D.|year=1736|title=Sur la Base de Sel Marine|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3533j/f73.image.r=Memoires%20de%20l%27Academie%20royale%20des%20Sciences.langEN|journal=Mémoires de l'Académie Royale des Sciences|language=fr|pages=65–68}}</ref> Tuy nhiên, hợp chất cụ thể của kali và natri và trạng thái tự nhiên của hai nguyên tố này vẫn chưa được biết tới khi đó - từ đó cũng khiến [[Antoine Lavoisier]] không thêm bất cứ nguyên tố kim loại kiềm nào vào danh sách các nguyên tố hóa học của ông vào năm 1789.<ref name="weeks">{{chú thích tạp chí|last1=Weeks|first1=Mary Elvira|year=1932|title=The discovery of the elements. IX. Three alkali metals: Potassium, sodium, and lithium|journal=Journal of Chemical Education|volume=9|issue=6|page=1035|bibcode=1932JChEd...9.1035W|doi=10.1021/ed009p1035|author-link1=Mary Elvira Weeks}}</ref><ref name="disco">{{chú thích tạp chí|last1=Siegfried|first1=R.|year=1963|title=The Discovery of Potassium and Sodium, and the Problem of the Chemical Elements|journal=Isis|volume=54|issue=2|pages=247–258|doi=10.1086/349704|jstor=228541|pmid=14147904|s2cid=38152048}}</ref>

[[Kali]] nguyên chất được điều chế lần đầu tiên vào năm 1807 tại Anh bởi [[Humphry Davy]], ông làm điều này bằng cách điều chế từ [[kali hydroxide]], sau đó điện phân muối nóng chảy mới bởi [[pin Volta]] - dụng cụ mới được phát minh khi đó. Các thử nghiệm điện phân trước đó đều thất bại do khả năng phản ứng mạnh của kali, tuy nhiên thành công này cũng đánh dấu lần đầu tiên kim loại được phân lập bằng phuơng pháp điện phân.<ref name="Enghag2004">{{chú thích sách|title=Encyclopedia of the elements|url=https://archive.org/details/encyclopediaofel0000engh|last=Enghag|first=P.|publisher=Wiley-VCH Weinheim|year=2004|isbn=978-3-527-30666-4|chapter=11. Sodium and Potassium}}</ref> Cùng năm, Davy cũng công bố việc ông điều chế natri nguyên chất, cũng với một hóa chất tuơng đuơng là [[xút]] bởi một kĩ thuật tuơng đuơng, từ đó công bố nguyên tố mới và định nghĩa hai muối của hai kim loại này hoàn toàn khác nhau.<ref name="weeks" /><ref name="disco" /><ref name="Davy1807">{{chú thích tạp chí|last=Davy|first=Humphry|year=1808|title=On some new phenomena of chemical changes produced by electricity, in particular the decomposition of the fixed alkalies, and the exhibition of the new substances that constitute their bases; and on the general nature of alkaline bodies|url=https://books.google.com/books?id=gpwEAAAAYAAJ&pg=PA57|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=98|pages=1–44|doi=10.1098/rstl.1808.0001|doi-access=free}}</ref><ref name="200disco">{{chú thích tạp chí|last1=Shaposhnik|first1=V. A.|year=2007|title=History of the discovery of potassium and sodium (on the 200th anniversary of the discovery of potassium and sodium)|journal=Journal of Analytical Chemistry|volume=62|issue=11|pages=1100–1102|doi=10.1134/S1061934807110160|s2cid=96141217}}</ref>
[[Tập_tin:Johann_Wolfgang_Döbereiner.jpg|nhỏ|[[Johann Wolfgang Döbereiner]] là người đầu tiên chỉ ra những điểm tương đồng ở các nguyên tố mà ngày nay được biết tới là kim loại kiềm.]]
[[Petalite]] (hay [[Lithi|Li]][[Nhôm|Al]][[Silic|Si<sub>4</sub>]][[Oxy|O<sub>10</sub>]]) được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1800 bởi nhà hóa học [[người Brasil]] [[José Bonifácio de Andrada]] tại một hầm mỏ trên đảo [[Utö, Thụy Điển]].<ref name="mindat">{{chú thích web|url=http://www.mindat.org/min-3171.html|title=Petalite: Petalite mineral information and data|last1=Ralph|first1=Jolyon|last2=Chau|first2=Ida|date=24 August 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="webelementshistory">{{chú thích web|url=http://www.webelements.com/lithium/history.html|title=WebElements Periodic Table of the Elements {{pipe}} Lithium {{pipe}} historical information|last=Winter|first=Mark|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="discovery">{{chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=SJIk9BPdNWcC|title=Discovery of the Elements|last=Weeks|first=Mary|publisher=Kessinger Publishing|year=2003|isbn=978-0-7661-3872-8|location=Whitefish, Montana, United States|page=124|access-date=10 August 2009}}{{Liên kết hỏng|date=2023-06-22 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Tuy nhiên, phải tới năm 1817, khi phân tích mẫu [[quặng]] này, [[Johan August Arfwedson]] khi đang làm việc trong phòng thí nghiệm của [[Jöns Jacob Berzelius]] mới phát hiện ra sự xuất hiện của một nguyên tố mới.<ref name="uwis">{{chú thích web|url=http://genchem.chem.wisc.edu/lab/PTL/PTL/BIOS/arfwdson.htm|title=Johan Arfwedson|archive-url=https://web.archive.org/web/20080605152857/http://genchem.chem.wisc.edu/lab/PTL/PTL/BIOS/arfwdson.htm|archive-date=5 June 2008|access-date=10 August 2009}}</ref><ref name="vanderkrogt">{{chú thích web|url=http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Li|title=Lithium|last=van der Krogt|first=Peter|publisher=Elementymology & Elements Multidict|access-date=5 October 2010}}</ref> Nguyên tố mới này khi tạo thành các hợp chất có các tính chất tương tự như natri và kali, dù cho dạng [[Lithi carbonat|muối carbonate]] và [[Lithi hydroxide|hydroxide]] của nó tan ít hơn trong nước, nhưng lại tạo ra môi trường [[Base (hóa học)|kiềm]] mạnh hơn.<ref name="compounds">{{chú thích web|url=http://www.chemguide.co.uk/inorganic/group1/compounds.html|title=Compounds of the Group 1 Elements|last=Clark|first=Jim|year=2005|work=chemguide|access-date=10 August 2009}}</ref> Berzelius đã đặt tên cho nguyên tố chưa biết này là ''lithion/lithina,'' lấy nguyên gốc từ từ ''λιθoς'' (chuyển tự: ''lithios'', có nghĩa là ''hòn đá'') trong [[tiếng Hy Lạp cổ đại]], để nhấn mạnh nguồn gốc tìm ra nguyên tố này từ trong các quặng rắn, khác với kali khi được tìm thấy trong tro khi đốt các loài thực vật, hay natri với nồng độ tương đối trong máu động vật. Kim loại bên trong quặng petalite được ông đặt tên là ''lithium''.<ref name="webelementshistory" /><ref name="vanderkrogt" /><ref name="krebs">{{chú thích sách|title=The History and Use of Our Earth's Chemical Elements: A Reference Guide|url=https://archive.org/details/historyuseofoure0000kreb|last=Krebs|first=Robert E.|publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-313-33438-2|location=Westport, Conn.}}</ref> Liti, natri và kali đều là một phần trong quá trình tìm ra sự biến đổi tuần hoàn của [[bảng tuần hoàn]], khi chúng cùng nằm trong một bộ ba các nguyên tố chung một [[Nhóm (bảng tuần hoàn)|nhóm]] và được [[Johann Wolfgang Döbereiner]] chỉ ra những điểm giống nhau về tính chất hóa học vào năm 1850.<ref name=":0">{{Chú thích web|url=https://www.meta-synthesis.com/webbook/35_pt/pt_database.php?Button=pre-1900+Formulations|tựa đề=The Internet Database of Periodic Tables|họ=Mark R|tên=Leach|website=meta-synthesis.com|ngày lưu trữ=2012-04-06|url-status=live}}</ref>
[[Tập_tin:Lepidolite-76774.jpg|thế=A sample of lepidolite|nhỏ|Một mẫu quặng [[Lepidolite]], mẫu quặng chứa rubidi đầu tiên giúp điều chế ra nguyên tố này.]]
Rubidi và caesi là những nguyên tố đầu tiên được phát hiện mới bằng việc sử dụng một [[máy quang phổ]] - thiết bị mới được phát minh vào năm 1859 bởi [[Robert Bunsen]] và [[Gustav Kirchhoff]].<ref name="caesium">{{chú thích web|url=http://pubs.acs.org/cen/80th/print/cesium.html|title=C&EN: It's Elemental: The Periodic Table – Cesium|last=Kaner|first=Richard|year=2003|publisher=American Chemical Society|access-date=25 February 2010}}</ref> Trong năm tiếp theo, họ tìm ra caesi trong các mẫu nước khoáng từ [[Bad Dürkheim]], Đức. Năm 1861, hai nhà khoa học này tìm ra rubidi trong các mẫu quặng [[lepidolite]].<ref name="BuKi1861">{{chú thích tạp chí|last1=Kirchhoff|first1=G.|last2=Bunsen|first2=R.|author-link2=Robert Bunsen|year=1861|title=Chemische Analyse durch Spectralbeobachtungen|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/volltextserver/15657/1/spektral.pdf|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=189|issue=7|pages=337–381|bibcode=1861AnP...189..337K|doi=10.1002/andp.18611890702|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/volltextserver/15657/1/spektral.pdf|archive-date=2022-10-09|author-link1=Gustav Kirchhoff|url-status=live}}</ref> Tên của rubidi và caesi bắt nguồn từ [[quang phổ phát xạ]] của chúng, với một đường xạ đỏ của rubidi (lấy từ [[tiếng Latinh]] từ ''rubidus'', nghĩa là đỏ đậm hay đỏ chói) và một đường xạ xanh da trời của caesi (lấy từ tiếng Latinh từ ''caesius'', nghĩa là xanh da trời).<ref name="Weeks">{{chú thích tạp chí|last=Weeks|first=Mary Elvira|author-link=Mary Elvira Weeks|year=1932|title=The discovery of the elements. XIII. Some spectroscopic discoveries|journal=[[Journal of Chemical Education]]|volume=9|issue=8|pages=1413–1434|bibcode=1932JChEd...9.1413W|doi=10.1021/ed009p1413}}</ref><ref>{{Cite OED|caesium|edition=2 }}</ref>

Khoảng năm 1865, [[John Newlands]] xuất bản một ấn bản mà ở đó ông liệt kê các nguyên tố theo chiều tăng dần của [[nguyên tử khối]], cùng với đó là những nguyên tố có tính chất vật lý/hóa học tương tự nhau được xếp vào từng nhóm tám nguyên tố một - ông làm điều này dựa trên những [[quãng tám]] của [[âm nhạc]], khi mà các nốt nhạc trong cùng một quãng tám có các tính chất âm tương đồng nhau.<ref>{{chú thích tạp chí|last=Newlands|first=John A. R.|date=20 August 1864|title=On Relations Among the Equivalents|url=http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/EA/NEWLANDSann.HTML|journal=Chemical News|volume=10|pages=94–95|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101073248/http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/EA/NEWLANDSann.HTML|archive-date=1 January 2011|access-date=25 November 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{chú thích tạp chí|last=Newlands|first=John A. R.|date=18 August 1865|title=On the Law of Octaves|url=http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/EA/NEWLANDSann.HTML|journal=Chemical News|volume=12|page=83|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101073248/http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/EA/NEWLANDSann.HTML|archive-date=1 January 2011|access-date=25 November 2013|url-status=live}}</ref> Ấn bản này của ông liệt kê toàn bộ các nguyên tố kim loại kiềm được biết tới khi đó (từ lithi tới caesi), cùng với [[đồng]], [[bạc]] và [[thali]] (nguyên tố thể hiện số oxi hóa +1 trong các hợp chất giống với kim loại kiềm) đều được xếp vào một nhóm. Tuy nhiên, ông cũng xếp [[hydro]] vào cùng nhóm với các [[halogen]].<ref name=":0" />
[[Tập tin:Mendelejevs periodiska system 1871.png|thumb|upright=1.75|Bảng tuần hoàn của [[Dmitri Mendeleev]] vào năm 1871 xếp hydro và các kim loại kiềm vào nhóm I, sau đó là đồng, bạc và vàng.]]
Sau năm 1869, [[Dmitri Ivanovich Mendeleev]] trong bảng tuần hoàn hóa học của mình, ông sắp xếp lithi đứng đầu nhóm các nguyên tố với natri, kali, rubidi, caesi và thali.<ref>{{chú thích tạp chí|last=Mendelejew|first=Dimitri|year=1869|title=Über die Beziehungen der Eigenschaften zu den Atomgewichten der Elemente|journal=Zeitschrift für Chemie|language=de|pages=405–406}}</ref> Hai năm sau đó, Mendeleev chỉnh lý lại bảng tuần hoàn của mình, đặt hydro trong cùng nhóm 1 và trước lithi, ông cũng đồng thời chuyển thali xuống [[nhóm Bor]]. Trong phiên bản năm 1871, đồng, bạc và [[vàng]] xuất hiện tới hai lần, vừa trong [[Nhóm nguyên tố 11|nhóm IB]], vừa xuất hiện trong "nhóm VII" mà ngày nay trở thành các nhóm từ [[Nhóm nguyên tố 8|8]] tới [[Nhóm nguyên tố 11|11]].<ref name="Jensen">{{chú thích tạp chí|last1=Jensen|first1=William B.|year=2003|title=The Place of Zinc, Cadmium, and Mercury in the Periodic Table|url=http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/091.%20Zn-Cd-Hg.pdf|journal=Journal of Chemical Education|publisher=[[American Chemical Society]]|volume=80|issue=8|pages=952–961|bibcode=2003JChEd..80..952J|doi=10.1021/ed080p952|archive-url=https://web.archive.org/web/20100611152417/http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/091.%20Zn-Cd-Hg.pdf|archive-date=11 June 2010|access-date=2012-05-06|author1-link=William B. Jensen|url-status=dead}}</ref>{{Efn|Trong phiên bản năm 1869 của bảng tuần hoàn của Mendeleev, đồng và bạc được đặt vào một nhóm riêng của chúng, nối liền với hydro và [[thủy ngân]], còn vàng tạm đặt dưới [[urani]] và [[gali]] trong [[nhóm Bor]].}} Sau khi bảng tuần hoàn gồm 18 cột lần đầu tiên được giới thiệu, nhóm nguyên tố IB được chuyển tới vị trí như hiện của chúng tại khối nguyên tố d, còn các kim loại kiềm được đặt tại nhóm IA. Năm 1988, nhóm này được đổi tên thành ''nhóm 1''. Tên gọi chung "kim loại kiềm" tới từ việc các hydroxide của các nguyên tố trong nhóm 1 này đều tạo ra những môi trường kiềm mạnh khi tan trong nước.<ref name="rsc" />

Có ít nhất bốn lần người ta thất bại trong việc phát hiện nguyên tố cuối cùng trong nhóm kim loại kiềm,<ref name="fontani">{{cite conference|first=Marco|last=Fontani|title=The Twilight of the Naturally-Occurring Elements: Moldavium (Ml), Sequanium (Sq) and Dor (Do)|book-title=International Conference on the History of Chemistry|pages=1–8|date=10 September 2005|location=Lisbon|url=http://5ichc-portugal.ulusofona.pt/uploads/PaperLong-MarcoFontani.doc|archive-url=https://web.archive.org/web/20060224090117/http://5ichc-portugal.ulusofona.pt/uploads/PaperLong-MarcoFontani.doc|archive-date=24 February 2006|access-date=8 April 2007}}</ref><ref>{{chú thích báo|date=15 February 1932|title=Education: Alabamine & Virginium|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743159,00.html|url-status=dead|url-access=subscription|access-date=1 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930015028/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743159,00.html|archive-date=30 September 2007}}</ref><ref>{{chú thích tạp chí|last=MacPherson|first=H. G.|year=1934|title=An Investigation of the Magneto-Optic Method of Chemical Analysis|journal=Physical Review|publisher=American Physical Society|volume=47|issue=4|pages=310–315|bibcode=1935PhRv...47..310M|doi=10.1103/PhysRev.47.310}}</ref> trước khi [[Marguerite Perey]] thuộc [[Viện Curie]] tại Paris, Pháp tìm ra nguyên tố franci vào năm 1939 trong khi tinh chế một mẫu [[Đồng vị của Actini|actini-227]], được báo cáo có mức năng lượng phân rã là 220 [[Electronvolt|keV]]. Tuy nhiên, Perey đã phát hiện các [[Phân rã hạt|hạt phân rã]] có mức năng lượng dưới 80 keV, khiến bà nghĩ rằng việc phân rã này đã được thực hiện bởi một nhân tố phân rã chưa được biết tới xuất hiện trong quá trình tinh khiết hóa mẫu actini-227. Các thử nghiệm khác nhau đã loại trừ khả năng nhân tố mới này là [[thori]], [[radi]], [[chì]], [[bismuth]] hay thali. Sản phẩm mới được sinh ra thể hiện các tính chất hóa học của một kim loại kiềm, điều này khiến Perey tin rằng đây chính là nguyên tố có số hiệu 87, là sản phẩm của quá trình [[phân rã alpha]] của actini-227.<ref name="chemeducator">Adloff, Jean-Pierre; Kaufman, George B. (25 September 2005). [http://chemeducator.org/sbibs/s0010005/spapers/1050387gk.htm Francium (Atomic Number 87), the Last Discovered Natural Element] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604212956/http://chemeducator.org/sbibs/s0010005/spapers/1050387gk.htm|date=4 June 2013}}. ''The Chemical Educator'' '''10''' (5). Retrieved 26 March 2007.</ref> Sau đó, Perey đã thử nghiệm để xem liệu [[phân rã beta]] có tạo ra sản phẩm khác với phân rã alpha hay không, bà đặt nguồn tia alpha ở mức 0,6%, sau này nâng lên 1% theo phương trình:<ref name="mcgraw">{{chú thích sách|title=McGraw-Hill Encyclopedia of Science & Technology|title-link=McGraw-Hill Encyclopedia of Science & Technology|publisher=McGraw-Hill Professional|year=2002|isbn=978-0-07-913665-7|volume=7|pages=[https://archive.org/details/mcgrawhillencycl165newy/page/493 493–494]|contribution=Francium}}</ref>

<chem>^{227}_{89}Ac ->[{α}][{21,77 năm}] ^{223}_{87}Fr ->[{β−}][{22 phút}] ^{223}_{88}Ra ->[{α}][{11,4 ngày}] ^{219}_{86}Rn</chem>

Nguyên tố tiếp theo sau franci trong bảng tuần hoàn được dự đoán là [[ununenni]] (Uue), với số hiệu nguyên tố 119.<ref name=":1">{{Chú thích sách|url=https://www.worldcat.org/oclc/262685616|title=The chemistry of the actinide and transactinide elements.|date=2006|publisher=Springer|others=Lester R. Morss, Norman M. Edelstein, J. Fuger, Joseph J. Katz|isbn=978-1-4020-3598-2|edition=3 |location=Dordrecht|oclc=262685616}}</ref> Các thử nghiệm tổng hợp ununenni lần đầu tiên được thực hiện vào năm 1985 bằng việc bắn phá [[einsteini]]-254 bằng ion của [[calci]]-48 trong [[máy gia tốc SuperHILAC]] tại Berkeley, Carlifornia, tuy nhiên không tạo ra bất cứ nguyên tử nào mới, dẫn tới việc giới hạn vùng phản ứng dưới 300 nb.<ref name="link">{{chú thích tạp chí|last1=Lougheed|first1=R. W.|last2=Landrum|first2=J. H.|last3=Hulet|first3=E. K.|last4=Wild|first4=J. F.|last5=Dougan|first5=R. J.|last6=Dougan|first6=A. D.|last7=Gäggeler|first7=H.|last8=Schädel|first8=M.|last9=Moody|first9=K. J.|year=1985|title=Search for superheavy elements using <sup>48</sup>Ca + <sup>254</sup>Es<sup>g</sup> reaction|journal=Physical Review C|volume=32|issue=5|pages=1760–1763|bibcode=1985PhRvC..32.1760L|doi=10.1103/PhysRevC.32.1760|pmid=9953034|first10=K. E.|last10=Gregorich|last11=Seaborg|first11=G.}}</ref><ref name="vanderkrogt-uue">{{chú thích web|url=http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Uue|title=Ununennium|last=van der Krogt|first=Peter|publisher=Elementymology & Elements Multidict|access-date=14 February 2011}}</ref>

{{nuclide|einsteinium|254|link=}} + {{nuclide|calcium|48|link=}} → {{nuclide|ununennium|302}}* → không phản ứng{{Efn|Dấu hoa thị thể hiện [[trạng thái kích thích]]}}

Người ta cho rằng những phản ứng này sẽ không thật sự tạo ra bất cứ nguyên tử ununenni nào trong tương lai gần,<ref name="link" /> gián tiếp khiến cho việc tạo một lượng einsteini-254 vừa đủ để sử dụng cho việc điều chế các [[nguyên tố siêu nặng]] trở nên khó khăn hơn do có khối lượng nguyên tử lớn, chu kì bán rã dài 270 ngày, nhưng chỉ có thể được điều chế trong phòng thí nghiệm với lượng nhỏ hơn rất nhiều so với nhu cầu đặt ra.<ref>{{chú thích tạp chí|last1=Schadel|first1=M.|last2=Brüchle|first2=W.|last3=Brügger|first3=M.|last4=Gäggeler|first4=H.|last5=Moody|first5=K.|last6=Schardt|first6=D.|last7=Sümmerer|first7=K.|last8=Hulet|first8=E.|last9=Dougan|first9=A.|display-authors=9|year=1986|title=Heavy isotope production by multinucleon transfer reactions with <sup>254</sup>Es|url=https://zenodo.org/record/1253958|journal=Journal of the Less Common Metals|volume=122|pages=411–417|doi=10.1016/0022-5088(86)90435-2|last10=Dougan|first10=R. J.|last11=Landrum|first11=J. H.|last12=Lougheed|first12=R. W.|last13=Wild|first13=J. F.|last14=O'Kelley|first14=G. D.|last15=Hahn|first15=R. L.}}</ref> Tuy nhiên, khi mới chỉ có ununenni là [[Bảng tuần hoàn mở rộng|nguyên tố chu kì 8]] đầu tiên trong bảng tuần hoàn hóa học được mở rộng, nó có thể được tìm ra trong tương lai thông qua các phản ứng khác, và hiện tại đang có những nỗ lực tổng hợp tại Nhật Bản.<ref name="Enyo">{{chú thích báo|date=12 September 2017|title=Hunt for element 119 set to begin|newspaper=Chemistry World|url=https://www.chemistryworld.com/news/hunt-for-element-119-to-begin-this-year/3007977.article|access-date=9 January 2018}}</ref> Cho tới nay, người ta chưa thành công điều chế bất cứ nguyên tố chu kì 8 nào, tuy nhiên [[giới hạn nuclon]] cho rằng chỉ có các nguyên tố đầu chu kì 8, có số hiệu nguyên tử dưới 128 mới có thể được điều chế và tồn tại trên phương diện vật lý.<ref name="EB">{{cite encyclopedia|title=transuranium element (chemical element)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/603220/transuranium-element|access-date=16 March 2010|last=Seaborg|first=G. T.|date=c. 2006}}</ref><ref name="emsley">{{chú thích sách|title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b1k4|last=Emsley|first=John|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-960563-7|edition=New|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b1k4/page/593 593]}}</ref> Chưa có bất cứ thử nghiệm nào được thực hiện để điều chế những nguyên tố kim loại kiềm nặng hơn do số hiệu nguyên tử quá lớn của chúng, và chúng sẽ cần những phương pháp, kĩ thuật mới và mạnh hơn.<ref name=":1" />

== Phổ biến ==

=== Trong hệ Mặt Trời ===
[[Tập_tin:Độ_phổ_biến_các_nguyên_tố_trong_Hệ_Mặt_Trời.png|nhỏ|Lượng xấp xỉ các nguyên tố hóa học trong hệ Mặt Trời. Hydro và heli là hai nguyên tố phổ biến nhất do [[Vụ Nổ Lớn]], ba nguyên tố sau đó là lithi, [[beryli]] và [[bor]] hiếm do ít được tổng hợp trong Vụ Nổ Lớn hay trong các ngôi sao. Hai xu hướng phổ biến của tất cả các nguyên tố được tổng hợp từ [[sao]] là: (1) các nguyên tố có số hiệu nguyên tử chẵn - lẽ xen kẽ nhau về lượng và (2) giảm đều về lượng khi các nguyên tố trở nên nặng hơn. [[Sắt]] là trường hợp đặc biệt do có [[nuclide]] năng lượng thấp có thể được tổng hợp do phản ứng tổng hợp của [[heli]] trong các [[siêu tân tinh]].<ref name="lodders">{{chú thích tạp chí|last1=Lodders|first1=Katharina|year=2003|title=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements|journal=The Astrophysical Journal|volume=591|issue=2|pages=1220–1247|bibcode=2003ApJ...591.1220L|doi=10.1086/375492|doi-access=free|author1-link=Katharina Lodders}}</ref>]]

[[Quy luật Oddo-Harkins]] cho rằng các nguyên tố với số hiệu nguyên tử chẵn phổ biến hơn các nguyên tố có số hiệu lẻ, với trường hợp ngoại lệ là hydro. Quy luật này cũng khẳng định rằng các nguyên tố với số hiệu nguyên tử lẻ có một proton đơn lẻ và có xu hướng giữ một proton khác, từ đó tăng số hiệu nguyên tử của nó lên thành một số chẵn. Đối với các nguyên tố với số hiệu chẵn, các proton đều bắt cặp, mỗi proton trong cặp thiết lập quỹ đạo quay của proton còn lại, tăng tính bền vững cho nó.<ref name="oddo">{{chú thích tạp chí|last1=Oddo|first1=Giuseppe|year=1914|title=Die Molekularstruktur der radioaktiven Atome|url=https://www.academia.edu/11043300|journal=Zeitschrift für Anorganische Chemie|volume=87|pages=253–268|doi=10.1002/zaac.19140870118}}</ref><ref name="harkins">{{chú thích tạp chí|last1=Harkins|first1=William D.|year=1917|title=The Evolution of the Elements and the Stability of Complex Atoms. I. A New Periodic System Which Shows a Relation Between the Abundance of the Elements and the Structure of the Nuclei of Atoms|url=https://zenodo.org/record/1429060|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=39|issue=5|pages=856–879|doi=10.1021/ja02250a002}}</ref><ref name="north">{{chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=qq8Luhs7rTUC&q=%22william+draper+harkins%22+oddo&pg=PA602|title=Cosmos an illustrated history of astronomy and cosmology|last=North|first=John|publisher=Univ. of Chicago Press|year=2008|isbn=978-0-226-59441-5|edition=Rev. and updated|page=602}}</ref> Các kim loại kiềm đều có số hiệu nguyên tử lẻ và không phổ biến như các nguyên tố có số hiệu chẵn kề chúng (nhóm [[khí trơ]] và [[kim loại kiềm thổ]]) trong hệ Mặt Trời. Các kim loại kiềm nặng hơn cũng ít phổ biến hơn các kim loại nhẹ hơn, như từ rubidi trở đi chỉ có thể được tổng hợp trong các [[siêu tân tinh]] mà không thể bởi [[tổng hợp hạt nhân sao]]. Lithi cũng có lượng ít hơn natri và kali do được tổng hợp rất ít bởi [[tổng hợp hạt nhân Big Bang]] và trong các ngôi sao,

=== Trong Trái Đất ===
[[Tập tin:Spodumene-usa59abg.jpg|thumb|upright|[[Spodumene]], một loại quặng lithi quan trọng.]]

==Chú thích==
=== Ghi chú ===
{{notelist}}
=== Tham khảo ===
{{tham khảo|30em}}
{{Kim loại kiềm}}{{Bảng tuần hoàn}}{{Hộp điều hướng bảng tuần hoàn}}

[[Thể loại:Kim loại kiềm]]
[[Thể loại:Chuỗi nguyên tố hóa học]]
[[Thể loại:Nhóm nguyên tố hóa học]]
[[Thể loại:Bảng tuần hoàn]]